Energie

Energie en klimaat staan hoog op de agenda. Steeds meer overheden willen de eigen organisatie CO2-neutraal (of energieneutraal / klimaatneutraal) inrichten. Klik hier voor een toelichting op wat een CO2-neutrale organisatie inhoudt en hoe u dit kunt bereiken.

Voor energie zijn de volgende stappen van belang:

  • energiebesparing,
  • duurzame energie,
  • compensatie van de milieubelasting.

Op deze pagina staan maatregelen die kunnen leiden tot een lagere milieubelasting door energiegebruik en zelfs een CO2-neutrale organisatie. De maatregelen zijn voorzien van voorbeelden bij overheden. Er zijn ook diverse voorbeelden van energiebesparende maatregelen aan gebouwen te vinden bij Bouw en onderhoud.

Inhoud

Inventarisatie beginsituatie

 Om te weten wat de milieubelasting door energiegebruik is en welke onderdelen de meeste prioriteit hebben, is het zinvol om eerst te inventariseren wat de huidige stand van zaken is. De inventarisatie heeft als bijkomend voordeel dat overbodige of overgedimensioneerde aansluitingen worden opgespoord. De gemeente Utrecht heeft daarmee enkele tonnen bespaard. Bij gebouwen zijn de volgende gegevens over energie daarbij van belang:
  • Gebruik van elektriciteit (per m² verlicht vloeroppervlak) en de kosten per jaar
  • Het percentage nachtverbruik (energiegebruik in daluren / totale energiegebruik)
  • Gebruik van gas (per m³ verwarmde gebouwinhoud) en de kosten per jaar
  • De verdeling van het energieverbruik over de diverse verbruikersgroepen (verlichting, kantoorapparatuur, compressor, koelinstallatie etcetera). Dit heet een energiebalans. Het maken van een goede energiebalans kost flink wat werk (of geld als het wordt uitbesteed), maar geeft ook veel informatie.

Door de uitkomsten van een gebouw te vergelijken met vergelijkbare gebouwen is ook te bepalen of er nog veel winst te behalen valt of dat het gebouw al goed scoort.

Daarnaast is er natuurlijk het energieverbruik van de openbare ruimte, zoals straatverlichting, rioolpompen en bediening van bruggen. Volgens Onno Jobse van het (voormalige) projectbureau energiebesparing in de GWW bestaat meer dan 50 % van de gemeentelijke elektriciteitsrekening uit kosten voor openbare verlichting. Het programma Openbare Verlichting (OVL) zet in op een forse energiebesparing in de openbare verlichtingssector.

Door te inventariseren welk soort gebouwen en installaties relatief veel energie verbruiken, kunnen prioriteiten worden gesteld. Zo werd de gemeente Breda verrast door het feit dat ongeveer 10 % van het eigen elektriciteitsverbruik, afkomstig is van de parkeergarages.

Relevante milieuwetgeving (en afspraken)

 Eisen aan het energiegebruik kunnen gesteld worden in de vergunning, of in een aanvullende eis op de regels uit het activiteitenbesluit.
  • Volgens het activiteitenbesluit is iedere organisatie verplicht om rendabele energiebesparingsmaatregelen uit te voeren. Rendabel betekent met een terugverdientijd van vijf jaar of minder.
  • Vanaf 1 januari 2008 moeten alle woningen, kantoren en nog enkele typen utiliteitsgebouwen bij verhuur of verkoop voorzien zijn van een energielabel (officieel energieprestatiecertificaat genoemd). In overheidsgebouwen vanaf 1.000 m² met een publieksfunctie moet het energielabel vanaf 1 januari 2009 permanent op een opvallende voor het publiek zichtbare plaats worden aangebracht. Lees verder. De gemeente Amsterdam toont het energielabel van de eigen gebouwen op een website.
  • Als het elektriciteitsgebruik boven de 50.000 kWh of het gasverbruik boven de 25.000 m³ ligt kan een handhaver vragen om een energiebesparingsplan. Hierin wordt het energieverbruik geanalyseerd, nagegaan welke maatregelen al zijn genomen om het betreffende verbruik te verminderen en welke aanvullende maatregelen rendabel zijn om te nemen.
  • Er is een klimaatakkoord afgesloten tussen gemeenten en Rijk voor de periode 2007-2011. Hierin is afgesproken om overheidsgebouwen klimaatneutraal te maken en om tussen 2008 en 2012 2 % energie te besparen in de gebouwen en 1,5 % energie te besparen voor openbare verlichting. Lees verder in het Klimaatakkoord.
Daarnaast zijn er voor diverse branches convenanten over energie(en overige milieu-) besparing. Het is geen wetgeving, maar een afspraak waar een gemeente zich aan kan verbinden. Zie www.agentschapnl.nl/mja.

Maatregelen

Hieronder staat ter inspiratie een (niet complete) opsomming van mogelijke maatregelen om de milieubelasting door energiegebruik te verminderen. Omdat er over energie heel veel informatie beschikbaar is, is hier geconcentreerd op maatregelen waarvan aansprekende voorbeelden van overheden bij ons bekend zijn. Onderaan de pagina staan nog enkele verwijzingen naar sites met praktische informatie over energiebesparing.

Energiebeleid en -beheer

  • Beleidsplannen
  • Adviesbureau Ecofys heeft op een rijtje gezet met welke (duurzaam inkopen) maatregelen gemeenten klimaatneutraal kunnen worden. U kunt het rapport downloaden vanaf hun website.

Organisatie en financiën

  • Stel een energiecoördinator aan
  • Overheden met veel eigen gebouwen lopen vaak tegen het probleem aan dat er verschillende gebouweigenaren zijn, die verschillende verantwoordelijkheden hebben. Hierdoor is er weinig overzicht op het energieverbruik en is het lastig om beleid te maken voor alle gebouwen. De gemeente Breda heeft daarom een energieplatfom ingesteld, waarbij de gebouweigenaren structureel overleggen over het thema energie.
  • Energiebesparende maatregelen verdienen zich vrijwel altijd terug. Bij veel overheden zijn er echter verschillende budgetten voor investeringen (uitvoeren besparende maatregelen) en exploitatie (energierekening). Deze budgetten worden soms ook door verschillende afdelingen betaald. Hierdoor is het lastig om investeringen in energiebesparing te financieren. Probeer de schotten tussen deze budgetten te doorbreken, bijvoorbeeld door de budgetten samen te voegen. Een andere mogelijkheid is om het investeringsbudget (tijdelijk) te verhogen en dit terug te betalen met besparingen op het exploitatiebudget in de volgende jaren. Wanneer het gebouw verhuurd wordt, kunnen afspraken worden gemaakt over een verhoging van de huurprijs na het uitvoeren van energiebesparende maatregelen, waarbij de totale huurlasten gelijk blijven door lagere energiekosten.
  • Slimme financiering kan gemeenten en corporaties helpen met energiebesparing.

Duurzame Energie

  • Zonnepanelen
    • Zonnepanelen op gemeentelijke gebouwen Ommen en Hardenberg leveren jaarlijks 179.000 kWh op
    • 340 zonnepanelen op sporthal in Nieuwpoort
    • Gemeentekantoor Ede krijgt zonnepanelen
    • De gemeente Dalfsen plaatst zonnepanelen op het gemeentehuis
    • Gemeente Huizen verkiest zonnepanelen boven windmolen.
    • Lowlands wil energieleverancier worden.
    • Vier Overijsselse gemeenten zetten samen pv-panelen op 107 daken
    • De gemeente Hellevoetsluis heeft op het gemeentehuis 10 zonnepanelen geplaatst.
    • De gemeente Gemert-Bakel heeft eind 2008 27 m² zonnepanelen op het gemeentehuis geplaatst. De zonnecellen wekken duurzame energie op, ongeveer 5% van het totale energiegebruik van de gemeente. Op een teller in de hal van het gemeentehuis is af te lezen om hoeveel energie het gaat. De plaatsing wordt gevolgd door een interne besparingscampagne.
    • De Provincie Zuid-Holland heeft in april 2005 zeshonderd m² zonnepaneel in gebruik genomen. Lees verder...
    • De gemeente Nijmegen en Tilburg hebben parkeermeters die op zonne-energie werken. De investering is rendabel vanwege uitgespaarde netkosten en een langere levensduur.
    • De gemeente Tilburg heeft PV-zonneladders ontwikkeld, waarmee verkeersregelinstallaties worden voorzien van zonne-energie.
    • 3000 m2 zonnepanelen op basisscholen in Noord-Holland.
  • Windmolens
    • Bij de nieuwe tramremise in Rotterdam worden 5 windmolens en zonnepanelen geplaatst voor de energievoorziening. Via energiepalen wordt warmte uit de bodem gehaald.
    • Politie Rotterdam plaatst vier miniwindturbines.
    • De gemeente Den Haag heeft in 2008 Turby's geplaatst bij de twaalf stadsboerderijen in de gemeente. In de provincie Zeeland is een test gedaan met diverse soorten kleine windturbines. Lees verder...
    • Gemeente Haarlemmermeer zet windmolen en zonnepanelen op het dak. Lees verder...
  • Biomassa
    • Er wordt een Natuurwarmte Installatie geplaatst bij zwembad Kalverdijkje.
    • In de provincie brabant wordt er duurzame energie gewonnen uit hout- en snoeiafval. Lees verder...
    • West-Friese gemeenten verwarmen gemeentelijke gebouwen met afval. Lees verder...
    • In zwembad de Tongelreep is een bio-energiecentrale neergezet die elektriciteit en warmte produceert. Lees verder...
    • Senternovem heeft een brochure Bio-energie opgesteld, voor gemeenten die een oplossing zoeken voor de duurzame verwerking van gft- en restafvalstromen.
  • Restwarmte
  • Waterkracht
  • WKO

Energiemanagement

  • Registratie en analyse van het energiegebruik
  • Communicatie over het energiegebruik en het behalen van doelstellingen
    • In Doetinchem wordt met een 'EnergieSpiegel' het gas en elektraverbruik van het stadhuis weergegeven. Lees verder ...
    • In Terneuzen is registratie een belangrijke stap in het energiebeleid. Het is de basis voor het uitvoeren van technische maatregelen en motivatiecampagnes waarin nadrukkelijk wordt ingegaan op tussentijdse resultaten. Lees verder ...

Gedrag medewerkers

  • Medewerkers kunnen een belangrijke bijdrage door middel van aanpassing van gedrag. Denk aan het uitzetten van verlichting, computer(schermen) en overige (kantoor)apparatuur tijdens afwezigheid. Klik hier voor mogelijkheden om medewerkers bewust te maken over de bijdrage die zij kunnen leveren aan energiebesparing.
    • Veertien gemeenten besparen 17,6 % energie in de Klimaatverbond Energy Battle.
    • Bij enkele diensten van de gemeente Utrecht wordt af en toe tijdens een 'actieweek' één keer per dag (meestal tijdens de lunch) op de kamers gecontroleerd of het licht en de computerschermen uit zijn gedaan. De medewerkers van de afdeling/verdieping die aan het eind van de periode het beste scoort krijgt een 'Dommetje' (Utrechts chocolaatje).
    • Het ISGO (Intergemeentelijk Samenwerkingsverband Goeree Overflakkee) meet wekelijks de gasstanden en publiceert deze op intranet. Via rondes door het gebouw wordt gecontroleerd of verwarming niet onnodig aanstaat.
    • Leiden doet mee aan een Europees energiespel gericht op gedragsverandering.

Energie-inkoop

  • Koop duurzame energie in. Kijk op http://www.pianoo.nl/voor criteria voor inkoop van groene elektriciteit en groen gas.
  • Groene stroom verlaagt Milieubarometer Maassluis. Lees verder ...
  • Vele gemeenten kopen inmiddels groene stroom in.
  • Provincie Overijssel en zes gemeenten kochten in 2008 gezamenlijk groene stroom in inclusief versnelde plaatsing van slimme meters. Met de slimme meters kunnen gebruikers hun elektriciteit per dag monitoren.
  • De gemeenten Leudal en Amersfoort kopen ook groen gas in. Delft, Zoetermeer, Rijswijk, Waddinxveen en Lansingerland kopen groen gas in.
  • Defensie in Den Helder schakelt over op biogas
  • Zorg dat u in de aanbesteding ook opneemt welke verbruiksgegevens u wilt ontvangen. Lees verder ...

Binnenverlichting

  • Daglicht gebruiken. Toepassing van daglicht bespaart niet alleen energie, maar wordt door medewerkers vaak prettiger ervaren dan kunstlicht.
    • De Nieuwe Veste in Breda maakt gebruik van een daglichtsysteem, waarmee daglicht op plekken kan komen waar zich geen ramen bevinden. Lees verder...
  • LED-lampen
    • Proef met LED-lampen politie Rotterdam-Rijnmond succesvol
    • De ervaringen in het Raadhuis van Hoogeveen zijn minder goed. De LED-lampen zijn 3 maal vervangen, omdat flikkerende lampen voor hoofdpijn zorgden. De nieuwe lampen geven vooralsnog geen klachten. De leerervaring is dat de kwaliteit van LED-lampen verschilt en dat het daarom belangrijk is om goed te letten op de kwaliteit van de aangeboden LED-verlichting.
  • Spaarlampen
    • In de kroonluchters in de raadzaal van de gemeente boskoop zijn de kroonluchters voorzien van spaarlampen, de originele sfeer blijft behouden. Lees verder...
  • Overbodige verlichting uitdraaien
    • In de gemeente Montferland werd en wordt de verlichting per werkplek aangepast aan de wettelijke minimale verlichtingsintensiteit door TL lampen eruit te draaien. Lees verder ...
  • Efficiente verlichting installeren
    • Energie: TL verlichting Amsterdam, Den Haag en Dordrecht omgebouwd in sociale werkplaatsen
    • Schiedam heeft de verlichtingsinstallatie in het Stadskantoor vervangen, terugverdientijd ongeveer 3,5 jaar. Lees verder ...
    • In het Amsterdamse stadhuis wordt € 53.000 per jaar bespaard door het vervangen van armaturen.
  • Lichtgekleurde wanden, plafonds en vloeren
    • In Hellevoetsluis heeft men bij de renovatie lichte kleuren toegepast zodat minder verlichting nodig is. In Maassluis gaat men bij dat in het gebouwonderhoud meenemen. Lees verder ...
  • Licht uit als dit niet aan hoeft te staan (aanwezigheidsdetectie, daglichtsensoren etc)
    • In Berkel-Rodenrijs (tegenwoordig: Lansingerland) zijn al in 2000 in alle ruimten, behalve vergaderruimtes (in verband met presentaties) bewegingsmelders geplaatst. Als er in een ruimte vijf minuten geen beweging is gaat het licht uit. Het bevalt goed.
    • De bewaking van een groot overheidskantoor gebruikt zaklampen, zodat niet alle verlichting ingeschakeld hoeft te worden.

Openbare verlichting

  • Zie de aparte pagina over openbare verlichting en aanverwant licht op straat zoals verkeersregelinstallaties en reclameborden aan lichtmasten.

Verwarming

  • Warme kleuren gebruiken in de werkruimtes
    • In Hellevoetsluis heeft men bij de renovatie warme kleuren toegepast om de gevoelstemperatuur van de ruimte te verhogen. Lees verder...
  • Warmtepompen (in combinatie met warmte-koudeopslag)
    • Waterschap Reest en Wieden wil gasrekening 28% verlagen met gasabsorptiepomp.
    • De gemeente Schiedam heeft de klimaatinstallatie vervangen en koude-warmteopslag toegepast, terugverdientijd bijna 4 jaar. Lees verder ...
    • Betonkernactivering met bodemwaterbron en warmtepomp helpt stadsdeelkantoor Leidschenveen-Ypenburg zijn energieverbruik sterk te verminderen. Lees verder...
  • Alleen verwarmen als het nodig is.
    • Met thermostaattimers zorgt Tiel dat de vergaderkamers niet de hele dag verwarmd worden. Lees verder...

Isolatie

  • Onder andere door een extra gebouwschil wist de gemeente Wierden de isolatie van hun pand uit 1965 flink te verhogen. Lees verder...
  • Stadsgewest Haaglanden plaatst in 2009 radiatorfolie bij alle radiatoren en houdt daarmee de warmte binnen.

Ventilatie

  • Natuurlijke ventilatie
    • Ventileren in stadsdeelkantoor Leidschenveen-Ypenburg kan bijna het hele jaar zonder hulpenergie. Lees verder...
  • Mechanische ventilatie
  • Hybride systemen

Gebouwkoeling

  • Efficiente koeling met koude-warmteopslag (KWO). KWO wordt steeds vaker toegepast bij nieuwbouw van (overheids)kantoren. De gemeente Schiedam heeft KWO toegepast in het bestaande stadskantoor. In een bestaand gebouw is KWO pas rendabel als de installatie aan vervanging toe is. Lees verder ...
  • De gemeente Amsterdam zet grachtenwater in voor de koeling van het stadhuis.
  • Efficiente koeling met dauwpuntskoeling
    • Diergaarde Blijdorp heeft in een 'kantoorgebouw' dauwpuntskoeling toegepast. Lees verder...

Kantoorapparatuur

  • Duurzaam inkopen van kantoorapparatuur. Kijk op http://www.pianoo.nl/voor criteria voor duurzame inkoop van kantoorapparatuur. Vraag om apparatuur die voorzien is van het Energy Star Label.
  • Energiebesparend programma voor computers
  • Plaats tijdschakelklokken op apparatuur die 's nachts en in het weekend niet aan of in stand-by hoeft te staan
  • De gemeente Schiedam heeft een Energy Saving Scan laten uitvoeren.
  • Klik hier voor meer besparingstips bij automatisering.

Overige

  • UWV plaatst slimme meters bij de 30 grote kantoren.
  • Rijkswaterstaat bespaart energie door slimme meters.
  • In steeds meer gemeenten warmtezuil op NS station.
  • Provincie Overijssel zet trillingen onder weg om in energie.
  • De provincie Utrecht start een proef met duurzame daken.
  • Theater Zuidplein bespaart energie met spanningsregelaar.
  • Amsterdam heeft een Installatie Performance Scan uitgevoerd voor de diamantbeurs. Deze scan laat zien wat er installatietechnisch nog niet optimaal functioneert.
  • Perslucht in riolering
    • De gemeente Graafstroom overweegt om haar rioolstelsel uit te voeren met een luchtpersrioolsysteem. Hierdoor valt tot 30% energie te besparen.Lees verder ...
  • Koffieautomaten
    • Bij bepaalde koffieautomaten is het mogelijk om deze op een tijdschakelaar aan te sluiten zodat er geen water meer in het weekend wordt verwarmd. Lees verder ...
  • Waterkoelers
    • In Rotterdam gaat men waterkoelers vervangen door een kraan waar gekoeld tapwater uit komt. Lees verder ...
  • Warmwatervoorziening
  • De roltrap
    • Bij de Rotterdamse Bibliotheek is het energieverbruik van de nieuwe roltrappen gemeten. De besparing bedraagt 70% van het energieverbruik. Dit komt door nieuwe efficiënte techniek en de 'slaapstand' waarin de roltrappen langzaam gaan draaien als er geen mensen op de roltrap staan.
  • De lift
    • De Bilt bespaart 500 kWh per jaar door de liftverwarming lager te zetten. Lees verder ...
    • De Provincie Zuid-Holland deed een proef om medewerkers vaker de trap te laten nemen. Het blijkt goed te zijn voor de gezondheid en het levert energiebesparing op.Lees verder ...

Compensatie van CO2-uitstoot

  • CO2-certificaten aanschaffen
    • Rijksoverheid compenseert CO2-uitstoot gasverbruik 2012 met Gold Standard
    • Provincie Fryslân compenseert 1700 ton CO2-uitstoot.
    • De belastingdienst gaat haar resterende CO2-emissie compenseren door CO2-certificaten aan te kopen. De belastingdienst voert de compensatie geleidelijk op naar 100% in 2010. Meer over de duurzame bedrijfsvoering van de belastingdienst leest u hier.
    • Gemeente Ridderkerk klimaatneutraal
    • De Gemeente Boxtel compenseert haar volledige wagenpark. Zij compenseert daarmee 250 ton CO2 per jaar. Ook andere gemeenten (zoals Maassluis) doen dit.
    • Als eerste gemeente in Nederland compenseert Heerhugowaard niet alleen de kilometers van haar eigen wagenpark, maar ook het woonwerkverkeer van haar medewerkers.
  • Lokaal klimaatfonds
    • De gemeente Den Haag compenseert de uitstoot van de eigen organisatie door een klimaatfonds waarmee lokaal investeringen in energiebesparing en duurzame energie worden gedaan. Lees meer in het plan van aanpak van de gemeente Den Haag om een CO2-neutrale organisatie te worden.
  • Compensatiebos aanplanten
    • De gemeente Utrecht overweegt om bos aan te planten bij de zusterstad León in Nicaragua.

Meer weten?
  • Bij Senternovem vindt u informatie over het inkopen van (duurzame) energie en energiezuinige producten.
  • Diverse tips over energiebesparing in kantoren op www.duurzaammkb.nl.
  • Infomil heeft ook veel tips voor energiebesparing.

Aanvullingen?

Heeft u een inspirerende actie, mooie startnotitie, een tip voor collega's geef het ons door. Met het formulier voor aanvullingen kunt u zelf tips en acties aanmelden voor de site.